Kunst van Rien

Over de geboorte van Dewa Putu Sudiasa bestaat geen sluitend document. In de registers van de kunstenaarsgemeenschap die in 1970 rond het gehucht Pengosekan ontstond — even ten zuiden van Ubud, waar de rijstvelden overgaan in donker woud — ontbreekt zijn naam. Wie ernaar vraagt in de wandelgangen van de Aziatische veilinghuizen, krijgt steevast hetzelfde, ontwijkende antwoord: dat hij niet zozeer geboren werd, als wel op een nacht uit de bananenschaduw te voorschijn trad, met de eerste verf al onder zijn nagels.

De school waaruit hij voortkwam is echter zeer reëel. Waar de meesters van Ubud en Batuan hun doeken vulden met goden, demonen en heroïsche taferelen, kozen de schilders van Pengosekan voor het kleine en het levende: vogels, vlinders, kevers en bloesems, fijn en dicht uitgewerkt tot een decoratief natuuridioom dat nergens anders op Bali zo verfijnd werd beoefend. Het was, in de woorden van een verzamelaar, “stille kunst — kunst die je dwingt dichterbij te komen.” Sudiasa nam die stilte verder dan wie ook.

Men vertelt dat hij uitsluitend bij nacht werkte, bij het licht van een enkele olielamp. Daglicht, zo beweerde hij, “plette de zielen van de insecten”; pas in het donker lieten zij zich naar waarheid schilderen. Achter zijn ommuurde compound hield hij een tuin die meer weghad van een bezweringsplaats dan van een atelier: een wildernis van varens en bloeiende klimmers waarin hij kolibries, libellen en nachtvlinders lokte. Het was zijn ijzeren regel — door enkele leerlingen met ontzag naverteld — dat hij geen schepsel schilderde dat hij niet eerst een volledige maancyclus lang had gadegeslagen. Wie zijn vogel met krab aandachtig bekijkt, ziet die toewijding: elke voelspriet, elke geschubde poot, elke stuifmeelkorrel lijkt niet bedacht maar herinnerd.

Zijn pigmenten maakte hij zelf. Hij vertrouwde geen enkele fabriekskleur en wreef zijn verf uit mineralen, geplette schelpen, roet en een bindmiddel waarvan hij het recept aan niemand prijsgaf. Van zijn diepste zwart — het zwart waaruit in dit werk de gevleugelde gedaante oprijst — werd gefluisterd dat er as van tempeloffers doorheen ging, opdat het doek “een stukje van de onzichtbare wereld zou vasthouden”. Voor Sudiasa was dat geen beeldspraak. Hij dacht in de Balinese tweedeling van sekala en niskala: het zichtbare en het onzichtbare. Een schilderij was voor hem een val, fijn genoeg gespannen om één ademtocht uit de onzichtbare wereld te vangen en gevangen te houden.

In dat licht moet ook dit werk gelezen worden. De mythische vogel is de boodschapper van de bovenwereld, de bewoner van de lucht; de krab, laag en gepantserd, is de wachter van het water en de drempel naar het rijk daaronder. Waar zij elkaar ontmoeten — omringd door vlinders, die in heel de archipel gelden als dwalende zielen, en door een wemeling van insecten — daar raakt de ene wereld de andere aan. Het is geen tafereel maar een drempel; geen decoratie maar een ontmoeting die volgens de overlevering maar zelden goed afloopt, en die Sudiasa juist daarom telkens opnieuw wilde bezweren.

Hij signeerde zelden. De meeste doeken verlieten zijn tuin naamloos, en kenners zeggen dat hij alleen zijn naam zette in nachten waarin een bepaalde ster boven de Agung-vulkaan stond — alsof een handtekening pas geoorloofd was wanneer de hemel ervoor tekende. Dat dit werk wél gesigneerd is, maakt het binnen het reeds schaarse oeuvre tot een uitzondering: een doek waarvan de meester zelf vond dat het af was, dat het de toets had doorstaan.

Over zijn laatste jaren lopen de verhalen uiteen. Sommigen zeggen dat hij zich terugtrok in de bergen toen de toeristenbussen Pengosekan ontdekten en de stille kunst luidruchtig werd. Anderen houden vol dat hij gewoon op een ochtend niet meer in zijn tuin verscheen, en dat de nachtvlinders nog wekenlang tegen de gesloten luiken bleven kloppen. Wat vaststaat is dat er weinig van zijn hand in omloop is, dat vrijwel niets ervan het eiland ooit verliet, en dat elk stuk dat opduikt door verzamelaars met een mengeling van begeerte en bijgeloof wordt benaderd.

Dit is zo'n stuk. Het hangt hier in het halfduister waarin het ontstond, achter een zegel dat u zelf mag verbreken. Kijk lang. Kom dichterbij. Ergens in dat dichte, geduldige loofwerk wacht een ademtocht uit de onzichtbare wereld — al een mensenleven lang, op u.